काठमाडौं, कात्तिक १७ हिउँद सुरु भएसँगै नेपालमा वायु प्रदूषणको समस्या बढ्न थालेको छ। भारतका विभिन्न क्षेत्रमा धान काटेपछि पराल जलाउने क्रम बढ्दा त्यसबाट निस्कने धुवाँ हावासँगै नेपालसम्म आइपुग्ने जोखिम छ। तराईका केही जिल्लासँगै काठमाडौं उपत्यकामा पनि तुवाँलो र धुवाँ देखिन थालेको छ।
मौसमविद् विनोद पोखरेलले नेपालमा वायु प्रदूषण बढ्न थालेको बताएका छन्। उनका अनुसार तराईमा प्रदूषणको मात्रा बढिरहेको छ भने काठमाडौंको हावा पनि दूषित हुँदै गएको छ। नेपालभित्रैका प्रदूषणका स्रोत नियन्त्रण गर्न नसकिए भारतबाट आउने धुवाँले समस्या झन् बढाउने उनको भनाइ छ।
भारतको उत्तरी क्षेत्रमा धान काट्ने समय अक्टोबर र नोभेम्बर हो। यस समयमा पञ्जाब, हरियाणा र उत्तर प्रदेशका केही क्षेत्रमा खेतमा बाँकी रहेको पराल जलाइन्छ। त्यसबाट निस्कने धुवाँ हावाको बहावसँगै सयौं किलोमिटर टाढासम्म पुग्न सक्छ। हावाको दिशा र मौसमी अवस्थाअनुसार यसको असर नेपालको तराई हुँदै अन्य क्षेत्रमा पनि पर्न सक्छ।
वातावरण विभागको वायु गुणस्तर अवस्था प्रतिवेदन, २०२४ ले सीमापारबाट आउने प्रदूषणलाई नेपालको वायु गुणस्तर बिगार्ने कारणमध्ये एक मानेको छ। प्रतिवेदनमा नोभेम्बर र डिसेम्बरमा पञ्जाब क्षेत्रबाट आउने हावाले काठमाडौं उपत्यकाको प्रदूषण बढाउन सक्ने उल्लेख छ। यही समयमा पञ्जाबमा कृषि अवशेष जलाउने गतिविधि बढी हुन्छ।
सन् २०२६ मा प्रकाशित एपीएन साइन्स बुलेटिनमा काठमाडौं उपत्यकाको सीमापार वायु प्रदूषणबारे गरिएको अध्ययनले पनि भारतको इन्डो–गङ्गेटिक मैदानबाट आउने प्रदूषित हावाको असर देखाएको छ। सन् २०१७ देखि २०२० सम्मको तथ्याङ्क, हावाको दिशा र उपग्रहबाट प्राप्त विवरणको विश्लेषण गर्दा पूर्व, पश्चिम र दक्षिणबाट आउने हावाले उपत्यकाको वायु गुणस्तरमा असर पार्न सक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ। भारतमा कृषि अवशेष जलाउने र नेपालसहित आसपासका क्षेत्रमा लाग्ने वन डढेलोलाई पनि प्रदूषणका स्रोतका रूपमा अध्ययनले उल्लेख गरेको छ।
सन् २०२२ मा प्रकाशित अर्को वैज्ञानिक अध्ययनले पनि उत्तर भारतमा पराल जलाउने समयमा प्रदूषित हावा मध्य हिमाली क्षेत्रसम्म पुग्न सक्ने देखाएको थियो। अध्ययनमा सीमापार प्रदूषणको एउटा घटनाका क्रममा काठमाडौंको पीएम २.५ को मात्रा दोब्बर भएको उल्लेख छ।
काठमाडौंको वायु गुणस्तर पनि खस्किँदै
वातावरण विभागको सन् २०२४ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार काठमाडौंको रत्नपार्कस्थित वायु गुणस्तर मापन केन्द्रमा पीएम २.५ को वार्षिक औसत मात्रा सन् २०२३ मा ४५.५ माइक्रोग्राम प्रतिघनमिटर थियो। सन् २०२४ मा बढेर ४९ माइक्रोग्राम प्रतिघनमिटर पुगेको छ। यो सन् २०१७ यताकै उच्च वार्षिक औसत हो।
हिउँदमा वर्षा कम हुने र हावाको गति घट्ने भएकाले प्रदूषित कण हावामै लामो समय रहन्छन्। तापक्रम उल्टिने अवस्था (तापक्रम इन्भर्सन) हुँदा जमिन नजिकको चिसो हावा माथि जान पाउँदैन। यसले प्रदूषक कणलाई जमिनको सतह आसपासमै रोक्छ।
चारैतिर पहाडले घेरिएको काठमाडौं उपत्यकामा हावाको आवागमन कमजोर हुँदा प्रदूषण बाहिरिन कठिन हुन्छ। सवारीसाधनको धुवाँ, उद्योग, निर्माण कार्य र सडकको धुलोले उपत्यकाको हावा थप दूषित बनाउँछन्। तराईमा हुस्सु र कुहिरो लाग्दा पनि प्रदूषित कण सतह नजिकै रहने सम्भावना हुन्छ।
काठमाडौं महानगरपालिकाको वायु गुणस्तर निगरानी ड्यासबोर्डमा कात्तिक १७ गते बिहान १ बजेर २० मिनेटमा अद्यावधिक गरिएको विवरणअनुसार नयाँ बसपार्कमा वायु गुणस्तर सूचकाङ्क (एक्यूआई) १८१ पुगेको थियो। टेकुमा १५३, लैनचौरमा १३५ र जडीबुटीमा १०८ सूचकाङ्क मापन गरिएको थियो। यीमध्ये नयाँ बसपार्क र टेकुको वायु गुणस्तर अस्वस्थकर तहमा पुगेको थियो।
प्रदूषणको स्रोत भारत मात्र होइन
भारतबाट आउने धुवाँ नेपालको वायु प्रदूषणको एउटा कारण हो। तर देशभित्रै हुने गतिविधिले पनि प्रदूषण बढाइरहेका छन्। काठमाडौं उपत्यकामा सवारीसाधनको धुवाँ, सडकको धुलो, निर्माण कार्य, उद्योग र खुला रूपमा फोहोर जलाउने चलन प्रमुख समस्या हुन्।
वातावरण विभागको प्रतिवेदनले पनि सवारीसाधन, औद्योगिक गतिविधि, खुला रूपमा फोहोर तथा जैविक पदार्थ जलाउने काम र सीमापारबाट आउने प्रदूषणलाई वायु गुणस्तर बिगार्ने प्रमुख कारणका रूपमा राखेको छ।
भारतको वायु गुणस्तर व्यवस्थापन आयोगले अक्टोबर २२ मा पञ्जाब र हरियाणाका सरकारसँग पराल जलाउने गतिविधि नियन्त्रणबारे समीक्षा गरेको थियो। आयोगले कृषि अवशेष व्यवस्थापनका उपकरण प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न, किसानलाई वैकल्पिक व्यवस्था उपलब्ध गराउन र उपग्रहलगायत प्रविधिबाट आगलागीको निगरानी बढाउन निर्देशन दिएको थियो।
प्रदूषित हावामा रहेका पीएम २.५ जस्ता सूक्ष्म कण फोक्सोको भित्री भागसम्म पुग्छन्। लामो समयसम्म यस्तो हावामा रहँदा श्वासप्रश्वास र मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्छ। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र दीर्घरोग भएका व्यक्तिमा यसको असर बढी देखिन सक्छ।
भारतबाट आउने प्रदूषण नियन्त्रणका लागि नेपालले सीमापार सहकार्य बढाउनुपर्ने देखिन्छ। साथै, देशभित्र सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँ, सडकको धुलो, निर्माणस्थलको प्रदूषण र फोहोर जलाउने गतिविधि नियन्त्रणमा पनि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। हिउँदमा प्रदूषणको मात्रा बढ्ने भएकाले समयमै यसको निगरानी र नियन्त्रण आवश्यक छ।
