काठमाडौं | यस वर्ष नेपालमा मनसुन अवधिको समग्र वर्षा सरदरको हाराहारीमा रह्यो। तर देशभर वर्षाको वितरण हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण असमानता देखिएको छ—हिमाली क्षेत्रमा सामान्यभन्दा दोब्बर वा त्योभन्दा बढी वर्षा हुँदा पूर्वी तथा दक्षिणपूर्वी तराईका कतिपय भूभागमा भने वर्षा निकै कम भयो।

यसले नेपालमा वर्षाको कुल मात्रा मात्र हेरेर मौसमको वास्तविक अवस्था बुझ्न नसकिने देखाएको छ। कुन क्षेत्रमा, कति समयमा र कस्तो रूपमा वर्षा भइरहेको छ भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

९५.४ प्रतिशत वर्षा, तर सबै ठाउँमा समान अवस्था छैन

देशभरका १२४ वर्षामापन केन्द्रबाट प्राप्त तथ्यांकअनुसार, सन् २०२६ को जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म नेपालमा १ हजार ३१७.१ मिलिमिटर वर्षा मापन भएको छ। उक्त अवधिको सामान्य वर्षा १ हजार ३८० मिलिमिटर हो।

यसअनुसार वर्षा सामान्यको ९५.४ प्रतिशत पुगेको छ। नेपालमा सामान्य वर्षाको ९० देखि ११० प्रतिशतसम्मको मात्रालाई सरदर वर्षा मानिन्छ।

तर यो तथ्यांकले देशका सबै भूभागमा वर्षा सामान्य थियो भन्ने अर्थ दिँदैन। हिमाली क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा र पूर्वी तराईका कतिपय क्षेत्रमा न्यून वर्षा हुनु यस वर्षको मनसुनको प्रमुख विशेषता रह्यो।

मौसम विज्ञान विभागले मनसुनको अन्तिम औपचारिक विश्लेषण सार्वजनिक नगरेसम्म यी तथ्यांकलाई प्रारम्भिक विवरणका रूपमा लिनुपर्छ।

हिमाली क्षेत्रमा सामान्यभन्दा २०० प्रतिशतसम्म वर्षा

यस वर्ष उत्तरपश्चिमी हिमाली भूभागका केही क्षेत्रमा सामान्यको २०० प्रतिशतसम्म वा त्योभन्दा बढी वर्षा भएको प्रारम्भिक तथ्यांकले देखाएको छ।

कोशी, बागमती र गण्डकी प्रदेशका हिमाली भूभागका केही क्षेत्रमा कुल वर्षा २ हजार मिलिमिटरभन्दा बढी पुगेको छ। कर्णालीका हिमाली जिल्लामा पनि सामान्यको तुलनामा उल्लेख्य बढी वर्षा भएको देखिन्छ।

हिमाली क्षेत्रमा हिउँको सट्टा पानीका रूपमा वर्षा हुनु विशेष चासोको विषय हो। तापक्रम, उचाइ र स्थानीय भूगोलअनुसार यसको प्रभाव फरक पर्न सक्छ। वर्षा र तापक्रमको संयोजनले हिउँको सञ्चय, हिउँ पग्लिने प्रक्रिया, पहाडी ढलान र नदी प्रणालीमा असर पार्न सक्छ।

यद्यपि, कुनै क्षेत्रमा बढी वर्षा हुनु मात्रले जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रमाण दिँदैन। यसको कारण र दीर्घकालीन प्रवृत्ति पहिचान गर्न धेरै वर्षको तथ्यांक, तापक्रमको अभिलेख र हिमाली क्षेत्रमा नियमित अनुगमन आवश्यक हुन्छ।

कहाँ कति वर्षा भयो?

यस वर्ष मनसुन अवधिमा धेरै वर्षा मापन भएका प्रमुख केन्द्रहरू:

• गोब्रे, सिन्धुपाल्चोक: ४,०५०.८ मिलिमिटर
• लुम्ले, कास्की: ३,८७३.४ मिलिमिटर
• भुजुङ, लमजुङ: ३,६११.२ मिलिमिटर
• याङ्जाकोट, कास्की: ३,४३१.८ मिलिमिटर
• मेलम्ची–घ्याङ, सिन्धुपाल्चोक: ३,२४०.४ मिलिमिटर

यी तथ्यांकले नेपालका केही पहाडी क्षेत्रमा मनसुनको वर्षा अत्यधिक केन्द्रित भएको देखाउँछन्।

कोशीको तराईमा कम वर्षा, हिमाली क्षेत्रभन्दा फरक अवस्था

हिमाली क्षेत्रमा बढी वर्षा भइरहँदा पूर्वी तथा दक्षिणपूर्वी तराईका कतिपय भूभागमा सामान्यभन्दा कम वर्षा भएको छ।

झापाका अधिकांश भूभाग, इलामको दक्षिणी क्षेत्र र मोरङको पूर्वी क्षेत्रमा वर्षा सामान्यको ५० देखि ७५ प्रतिशतमा सीमित भएको प्रारम्भिक विवरणमा उल्लेख छ। अन्य केही क्षेत्रमा सामान्यको ७५ देखि ९० प्रतिशत वर्षा भएको देखिन्छ।

यसरी एउटै मनसुन अवधिमा देशका विभिन्न भूभागले फरक वर्षा अनुभव गर्नु कृषि, खानेपानी व्यवस्थापन र स्थानीय विपद् तयारीका लागि महत्त्वपूर्ण विषय हो। कम वर्षा भएका क्षेत्रमा पानीको उपलब्धता र कृषि उत्पादनमा पर्ने सम्भावित प्रभावलाई छुट्टै मूल्यांकन गर्न आवश्यक छ।

सेप्टेम्बरको वर्षाले बदल्यो मनसुनको समग्र चित्र

मनसुनका सुरुका तीन महिना—जुन, जुलाई र अगस्ट—मा वर्षा सामान्यको करिब ९० प्रतिशत आसपास रहेको थियो। तर सेप्टेम्बरमा बंगालको खाडीमा विकसित गहिरो न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभावले नेपालमा व्यापक वर्षा भयो।

सेप्टेम्बर २३ देखि २७ सम्म धेरै स्थानमा भारीदेखि धेरै भारी वर्षा मापन भएको थियो। यही अवधिको वर्षाले समग्र मनसुनी वर्षालाई सरदरको नजिक पुर्‍याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको मौसमविद्हरूको विश्लेषण छ।

यसले अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि देखाउँछ—समग्र मौसम सामान्य देखिए पनि छोटो अवधिमा हुने अत्यधिक वर्षाले बाढी, पहिरो, सडक अवरोध र बस्तीमा क्षति निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले मनसुनको मूल्यांकन गर्दा कुल वर्षासँगै वर्षाको तीव्रता, अवधि र समयगत वितरणलाई पनि हेर्नुपर्छ।

सिमिकोटमा २४ घण्टामै वर्षाको रेकर्ड

हुम्लाको सदरमुकाम सिमिकोटमा असोज ९ गते बिहान ८:४५ बजेदेखि असोज १० गते बिहान ८:४५ बजेसम्म ११४.८ मिलिमिटर वर्षा मापन भएको थियो।

उपलब्ध अभिलेखअनुसार यो सन् १९७८ देखि २०२६ सेप्टेम्बरसम्मको उक्त केन्द्रको २४ घण्टे वर्षाको उच्च रेकर्ड थियो। यसअघि सन् २०२१ अक्टोबर १९ मा ११० मिलिमिटर वर्षा मापन भएको थियो।

त्यस्तै, मनाङको चामे र तालगाउँमा तीन दिनमै करिब ३०० मिलिमिटर वर्षा भएको विवरण छ। हिमाली भूगोलमा छोटो अवधिमा यस्तो वर्षा हुनु स्थानीय जोखिम मूल्यांकनका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मौसम मापन केन्द्रको अभाव: तयारीमा सुधार आवश्यक

उच्च हिमाली क्षेत्रमा मौसम मापन केन्द्रको सीमितता यस वर्षको वर्षा विश्लेषणले उजागर गरेको अर्को विषय हो। जहाँ वर्षाको ढाँचा असामान्य देखिएको छ, त्यहीँ पर्याप्त र भरपर्दो तथ्यांक नहुँदा स्थानीय जोखिमको मूल्यांकन कठिन हुन सक्छ।

मौसमविद्हरूले उच्च हिमाली क्षेत्रमा मापन केन्द्र विस्तार, नियमित तथ्यांक संकलन, पूर्वानुमान प्रणालीको सुदृढीकरण र स्थानीय समुदायसम्म समयमै सूचना पुर्‍याउने व्यवस्था आवश्यक रहेको औँल्याएका छन्।

नेपालजस्तो भौगोलिक विविधता भएको देशमा राष्ट्रिय औसत तथ्यांकले मात्र स्थानीय जोखिम समेट्न सक्दैन। हिमाली बस्ती, पहाडी नदीघाटी र तराईका बाढी तथा डुबान प्रभावित क्षेत्रका लागि स्थानीय स्तरको मौसम सूचना र पूर्वसूचना प्रणाली अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।