काठमाडौं — प्रशान्त महासागरको मध्य तथा पूर्वी भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम असामान्य रूपमा बढेसँगै एल निनो थप बलियो बन्दै गएको छ। अमेरिकी राष्ट्रिय समुद्री तथा वायुमण्डलीय प्रशासन (NOAA) को सेप्टेम्बर १० मा जारी पछिल्लो विश्लेषणअनुसार उत्तरी गोलार्धको सन् २०२६ को शरद् र जाडोयाममा निकै शक्तिशाली एल निनो हुने सम्भावना ९० प्रतिशतभन्दा बढी छ।
NOAA का अनुसार पूर्वी भूमध्यरेखीय प्रशान्त क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम औसतभन्दा ३ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी माथि पुगेको छ। निनो–३.४ क्षेत्रमा पनि तापक्रमको असामान्यता बढेर १.८ डिग्री सेल्सियस पुगेको छ। वैज्ञानिक पूर्वानुमानले एल निनो वर्षको अन्त्यतिर थप बलियो हुँदै जाने संकेत गरेका छन्।
विश्व मौसम संगठन (WMO) ले सेप्टेम्बर ३ मा सार्वजनिक गरेको पछिल्लो एल निनो–ला निनो अपडेटमा एल निनो आगामी महिनाहरूमा अझ तीव्र हुँदै **धेरै शक्तिशाली अवस्था**मा पुग्न सक्ने जनाएको छ। WMO का अनुसार सन् २०२७ को फेब्रुअरीसम्म एल निनो कायम रहने सम्भावना झण्डै १०० प्रतिशत छ।

विश्वको मौसममा असर
एल निनो प्रशान्त महासागरको समुद्री सतहको तापक्रममा हुने असामान्य वृद्धिसँग सम्बन्धित प्राकृतिक जलवायु घटना हो। यसले समुद्र र वायुमण्डलबीचको सम्बन्धमा परिवर्तन ल्याउँदा विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा तापक्रम र वर्षाको सामान्य ढाँचामा असर पार्न सक्छ।
WMO का अनुसार निकै शक्तिशाली एल निनोले विभिन्न क्षेत्रमा वर्षाको ढाँचा परिवर्तन गर्नुका साथै बाढी, खडेरी र चरम गर्मीको जोखिम बढाउन सक्छ। तर यसको प्रभाव सबै क्षेत्रमा एउटै हुँदैन। कुनै क्षेत्रमा बढी वर्षा हुन सक्छ भने अर्को क्षेत्रमा खडेरीको जोखिम बढ्न सक्छ।
WMO ले एल निनोको प्रभावलाई अन्य जलवायु प्रणालीसँग जोडेर हेर्नुपर्ने पनि जनाएको छ। विशेषगरी हिन्द महासागरको अवस्थाजस्ता अन्य जलवायु कारकले क्षेत्रीय मौसममा फरक प्रभाव पार्न सक्छन्।

दक्षिण एसियामा वर्षाको चिन्ता
एल निनोको प्रभाव दक्षिण एसियाली मनसुनमा पनि पर्न सक्ने भएकाले क्षेत्रका कृषि, जलस्रोत, ऊर्जा र विपद् व्यवस्थापनमा चासो बढेको छ।
विश्व मौसम संगठनको अप्रिल २०२६ को दक्षिण एसियाली मौसमी पूर्वानुमानअनुसार सन् २०२६ को जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्मको दक्षिणपश्चिमी मनसुनमा दक्षिण एसियाका धेरै भागमा औसतभन्दा कम वर्षाको सम्भावना देखिएको थियो। उक्त पूर्वानुमानमा नेपालसहित दक्षिण एसियाका नौ देशका राष्ट्रिय मौसम तथा जलविज्ञान सेवाहरू सहभागी थिए।
दक्षिण एसियामा मनसुनको वर्षा कृषि, खानेपानी, नदी तथा भूमिगत जलस्रोत र जलविद्युत्का लागि महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले मनसुनको व्यवहारमा हुने असामान्य परिवर्तनले क्षेत्रीय खाद्य सुरक्षा र जलस्रोत व्यवस्थापनमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ।

नेपालमा कस्तो असर पर्न सक्छ?
नेपालमा एल निनोको प्रभावलाई प्रत्यक्ष र एउटै किसिमको रूपमा बुझ्न भने मिल्दैन। नेपालमा वर्षा र तापक्रममा एल निनोबाहेक हिन्द महासागरको अवस्था, मनसुनी प्रणाली, पश्चिमी वायु तथा अन्य समुद्री र वायुमण्डलीय प्रक्रियाले पनि प्रभाव पार्छन्।
नेपालको लामो समयको वर्षा तथ्यांकमा आधारित सन् २०२६ मा प्रकाशित एक अध्ययनले एल निनोका वर्षमा नेपालको मनसुनी वर्षा दीर्घकालीन औसतभन्दा करिब ९ प्रतिशत कम देखिएको उल्लेख गरेको छ। तर अध्ययनले सबै एल निनो वर्षमा एउटै किसिमको वर्षा हुने निष्कर्ष नदिएको र क्षेत्र तथा मौसमअनुसार फरक अवस्था देखिन सक्ने जनाएको छ।
यसकारण एल निनो बलियो बन्दै गएको आधारमा मात्रै नेपालमा आगामी मौसममा अनिवार्य रूपमा कम वर्षा हुन्छ वा खडेरी पर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। नेपालको मौसमसम्बन्धी जोखिमको मूल्यांकन गर्दा स्थानीय तथा क्षेत्रीय मौसमी पूर्वानुमानसँगै अन्य जलवायु कारकलाई समेत हेर्नुपर्ने हुन्छ।

कृषि, जलविद्युत् र पानीमा असरको सम्भावना
नेपालको अर्थतन्त्र र जनजीवन मनसुनमा ठूलो मात्रामा निर्भर भएकाले वर्षाको ढाँचामा हुने परिवर्तनले कृषि क्षेत्रमा असर पार्न सक्छ। वर्षा कम भएमा सिँचाइ र माटोको चिस्यानमा दबाब बढ्न सक्छ भने पानीका स्रोत तथा जलविद्युत् आयोजनामा पनि असर पर्न सक्छ।
त्यस्तै, वर्षा समग्रमा कम भए पनि छोटो समयमा हुने अत्यधिक वर्षाका घटना पूर्ण रूपमा रोकिँदैनन्। त्यसैले एल निनोलाई केवल खडेरीसँग मात्र जोडेर हेर्नुभन्दा **वर्षाको समय, वितरण र चरम मौसमी घटनाको सम्भावित परिवर्तन**लाई समेत ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।

पूर्वतयारीमा जोड
एल निनो आगामी महिनाहरूमा थप बलियो हुने अन्तर्राष्ट्रिय पूर्वानुमानसँगै नेपालमा मौसमी तथा जलवायु जोखिमको नियमित निगरानी र पूर्वतयारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
मौसम तथा जलवायु पूर्वानुमानलाई स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी रूपमा पुर्‍याउने, कृषि योजना मौसमी पूर्वानुमानअनुकूल बनाउने, पानी संरक्षण तथा जलस्रोत व्यवस्थापनमा ध्यान दिने र बाढी–पहिरो तथा अन्य विपद्का लागि पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउने विषय महत्वपूर्ण छन्।
नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभागले सन् २०२६ को मनसुनका लागि राष्ट्रिय मौसमी पूर्वानुमानसमेत सार्वजनिक गरेको छ। आगामी महिनाहरूमा एल निनोको अवस्था परिवर्तन हुँदै जाने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय पूर्वानुमानसँगै नेपालको राष्ट्रिय मौसमी पूर्वानुमानलाई निरन्तर अद्यावधिक गर्दै लैजानु आवश्यक हुन्छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वव्यापी तापक्रम पहिले नै बढिरहेको अवस्थामा शक्तिशाली एल निनोको विकासले विभिन्न क्षेत्रमा मौसमी जोखिम थप जटिल बनाउन सक्ने भएकाले यसको अवस्था र सम्भावित प्रभावलाई नजिकबाट निगरानी गर्नुपर्ने देखिन्छ।