काठमाडौं, असोज ६ — गत भदौ १० (अगस्ट २६) मा भोटेकोशी–त्रिशूली नदी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले नेपालका विभिन्न जिल्लामा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्याउनुका साथै यसको प्रभाव नेपालबाहिरसम्म फैलिएको छ। बाढीपछि नेपाल आएका वा नेपाल हुँदै विभिन्न गन्तव्यतर्फ गइरहेका विदेशी नागरिकसमेत सम्पर्कविहीन भएका छन्।
पर्यटन विभागका अनुसार भोटेकोशी बाढीपछि ३६ देशका ६०६ विदेशी पर्यटक अझै बेपत्ता छन्। तीमध्ये कैलाश मानसरोवर यात्राका लागि विभिन्न ट्राभल तथा टुर अपरेटरमार्फत नेपाल आएका पर्यटक तथा जनैपूर्णिमाका अवसरमा गोसाइँकुण्डतर्फ गएका पर्यटकसमेत छन्। विभागका अनुसार सबैभन्दा धेरै बेपत्ता हुनेमा भारतीय नागरिक छन्।
पर्यटन विभागको विवरणअनुसार बेपत्ता विदेशी पर्यटकमध्ये भारतका १८९, अमेरिकाका ६५, मलेसियाका ५५, युक्रेनका ५४, चीनका ३७, अस्ट्रेलियाका ३३, लाटभियाका ३३, बेलायतका ३२ र क्यानडाका ३० जना छन्। बाँकी बेपत्ता पर्यटक विभिन्न अन्य देशका नागरिक रहेको विभागले जनाएको छ। विभागका अनुसार ३१० विदेशी पर्यटकको उद्धार भइसकेको छ भने बाढीपछि सम्पर्कविहीन भएका १३ जना थप सम्पर्कमा आएका छन्।
यससँगै राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण र नेपाल प्रहरीको पछिल्लो विवरणअनुसार भोटेकोशी बाढीबाट ५ हजार ७८६ जना अझै बेपत्ता छन्। तीमध्ये ६३६ जना विदेशी नागरिक रहेका छन्। हालसम्म १ हजार ४५१ जनाको मृत्यु भएको विवरण छ भने १३ हजार ७८४ जनाको उद्धार गरिएको छ। प्राधिकरणले तथ्यांकको प्रमाणीकरण तथा खोजी कार्य जारी रहेकाले मृतक र बेपत्ताको संख्या परिवर्तन हुन सक्ने जनाएको छ।
यस तथ्यांकले विदेशी पर्यटक र विदेशी नागरिकसम्बन्धी विवरणमा फरक देखिनुको कारण पनि स्पष्ट गर्छ। पर्यटन विभागले ६०६ जनालाई विदेशी पर्यटकका रूपमा अभिलेख गरेको छ भने NDRRMA को समग्र विपद् विवरणमा ६३६ विदेशी नागरिक बेपत्ता रहेको उल्लेख छ। त्यसैले यी दुई तथ्यांकलाई एउटै श्रेणीमा राखेर प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुँदैन।
उद्धारबाट खोज, पुनःप्राप्ति र पहिचानतर्फ
बाढी आएको तीन साताभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि खोज तथा उद्धार कार्य पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। विशेषगरी नदी किनार, पुरिएका संरचना र जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा बेपत्ता भएकाहरूको खोजी चुनौतीपूर्ण बनेको छ।
बाढीले त्रिशूली नदी आसपासका जलविद्युत् आयोजनामा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। कतिपय सुरुङ माटो, ढुंगा, काठ र अन्य भग्नावशेषले पुरिएका छन्। त्यस्ता संरचनामा खोजी गर्न सुरक्षाकर्मी तथा प्राविधिक टोलीले भारी उपकरण, ड्रिलिङ र अन्य प्रविधिको प्रयोग गरिरहेका छन्।
यसअघि पनि बाढीपछि सुरुङभित्र लामो समय फसेका केही व्यक्तिलाई जीवितै उद्धार गरिएको थियो। रोयटर्सका अनुसार त्रिशूली–३ ए जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट दुई नेपाली कामदारलाई नौ दिनपछि जीवितै उद्धार गरिएको थियो। त्यसपछि अर्को जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट चिनियाँ नागरिकसमेत जीवित फेला परेका थिए। यसले लामो समयपछि पनि जीवित व्यक्तिको खोजी सम्भव हुने देखाए पनि अहिलेको अभियानमा तत्काल उद्धारसँगै शव तथा मानव अवशेषको खोजी, पुनःप्राप्ति र पहिचानको काम पनि प्रमुख बनेको छ।
हिमाली घटनाबाट नदी प्रणाली हुँदै ठूलो विपद्
भदौ १० को घटनाबारे सार्वजनिक भएका अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन तथा रिपोर्टहरूले हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी तथा चट्टानसँग सम्बन्धित ठूलो पतनबाट बाढी र भग्नावशेषको प्रवाह सुरु भएको देखाएका छन्। रोयटर्सले ल्याङटाङ लिरुङ हिमनदीको ठूलो भाग खसेपछि त्यसबाट उत्पन्न पहिरो तथा भग्नावशेषले तल्लो क्षेत्रमा व्यापक विनाश गरेको उल्लेख गरेको छ।
यस घटनाले रसुवा र नुवाकोटसहित त्रिशूली नदी करिडोरका विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। सडक, पुल, बस्ती र जलविद्युत् संरचनामा क्षति पुगेको छ भने ठूलो संख्यामा मानिस सम्पर्कविहीन भएका छन्।
नेपालमा सीमित नरहेको मानवीय असर
भोटेकोशी बाढीलाई केवल नेपालभित्रको प्राकृतिक विपद्का रूपमा हेर्दा यसको मानवीय प्रभावको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष छुट्न सक्छ। नेपाल भ्रमण, तीर्थयात्रा, पर्यटन तथा अन्य प्रयोजनका लागि आएका विदेशी नागरिकसमेत बेपत्ता भएपछि यस विपद्को प्रभाव उनीहरूका परिवार र सम्बन्धित देशसम्म पुगेको छ।
भारतदेखि अमेरिका, मलेसिया, युक्रेन, चीन, बेलायत, अस्ट्रेलिया, क्यानडा र लाटभियासम्मका नागरिक बेपत्ता रहेको तथ्यांकले विपद्को मानवीय प्रभावको भौगोलिक दायरा फराकिलो रहेको देखाउँछ। तर यसलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय विपद्’ भनेर औपचारिक वर्गीकरण गर्नु भन्दा नेपालमा भएको विपद्को प्रभाव नेपालबाहिरसम्म फैलिएको भन्नु तथ्यगत रूपमा बढी उपयुक्त हुन्छ।
बेपत्ता व्यक्तिको खोजी, बरामद शव तथा मानव अवशेषको पहिचान, परिवारसँग सम्पर्क र पुनर्मिलन अहिलेको प्रमुख चुनौती बनेको छ। नेपाल सरकार तथा सुरक्षा निकायले खोज, उद्धार, राहत र पुनःप्राप्तिको काम जारी राखेका छन्। उपलब्ध तथ्यांकसमेत प्रमाणीकरणको क्रममा रहेकाले आगामी दिनमा बेपत्ता तथा मृतकको संख्या थप परिवर्तन हुन सक्ने अधिकारीहरूले जनाएका छन्।
भोटेकोशी बाढीले नदीको बहावसँगै मानिस, बस्ती र संरचना मात्र बगाएन; यसले नेपालमा आएका विदेशी नागरिकका परिवारलाई पनि अनिश्चित प्रतीक्षामा राखेको छ। त्यसैले अहिलेको प्राथमिकता बेपत्ताको यकिन खोजी, सम्भावित जीवित व्यक्तिको उद्धार, बरामद मानव अवशेषको वैज्ञानिक पहिचान र प्रभावित परिवारलाई विश्वसनीय सूचना उपलब्ध गराउनु हो।
